इतिहासमा अहंकारको राजनीति: जेन्जीको विद्रोह र नेपालको सङ्क्रमणकालीन यथार्थ

पृष्ठभूमि: मानव सभ्यताको इतिहास सत्ता, शक्ति र अहंकारको त्रिकोणात्मक द्वन्द्वको गाथा हो। जब नेतृत्वमा विनयभन्दा अहंकार हावी हुन्छ, तब त्यसको परिणाम विध्वंस र अन्त्यमा गहन पश्चाताप बाहेक केही हुँदैन। 'म' बाट सुरु हुने अहंकार जब राष्ट्रिय नीति बन्छ, तब त्यसले समाजलाई पतनको मार्गमा धकेल्छ। रावण र दुर्योधन दुवै आफ्नो समयका शक्तिशाली थिए, तर दम्भकै कारण इतिहासबाट मेटिए। इतिहासका पानाहरूले स्पष्ट पारेका छन् कि जो शासकले जनताको आवाजलाई दमन गर्छ, उसले अन्ततः इतिहासको कठोर सजाय भोग्नुपर्छ।

विश्वका ऐतिहासिक घटनाक्रम: कारण र परिणाम
पुनर्जागरण (Renaissance): चर्च र सामन्ती दम्भको विरुद्धमा भएको यो विद्रोहले अन्धविश्वासको अन्त्य गरी विज्ञान र तर्कको जग बसाल्यो।

फ्रान्सेली राज्य क्रान्ति (१७८९): राजतन्त्रको विलासिता र जनताप्रतिको उपेक्षाको परिणामस्वरुप 'स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व' को नारा गुञ्जियो। लुई सोह्रौँको अन्त्यसँगै निरंकुशताको युग ढल्यो।

अमेरिकी स्वतन्त्र सङ्ग्राम (१७७५): बेलायती साम्राज्यको दमनकारी नीति र करको दम्भ विरुद्धको लडाइँले विश्वमा पहिलो पटक लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको नयाँ अध्याय लेख्यो।

द्वितीय विश्वयुद्ध (१९३९-१९४५): हिटलर र मुसोलिनीको 'सर्वोच्चता' को अहंकारले विश्वलाई ७ करोड मानिसको मृत्युको मूल्यमा पश्चाताप र संयुक्त राष्ट्र संघको स्थापनाको पाठ सिकायो।

हिटलर र मुसोलिनीको पतन: आर्य जाति र फाँसीवादको सर्वोच्चताको दम्भ को कारण द्वितीय विश्वयुद्धको विध्वंस अन्त्य र शान्तिको लागि संयुक्त राष्ट्र संघको स्थापनाभएको थियो।

भारतीय स्वतन्त्र सङ्ग्राम (१९४७): गोरा जातिको जातीय दम्भ र उपनिवेशवादलाई महात्मा गान्धीको अहिंसात्मक दर्शनले परास्त गर्‍यो, जसले साम्राज्यवादी शक्तिलाई आफ्नो गल्ती महसुस गर्न बाध्य तुल्यायो।

नेपालको राजनीतिक यात्रा 
गोपाल वंश , अभिर वंश, किरात वंश लिच्छवि वंश र राजादेखि गणतन्त्रसम्म नेपालको राजनीति पनि यी विश्वव्यापी प्रवृत्तिबाट अछूतो रहेको देखिदैन ।हामीले राणा शासनको निरंकुशतादेखि राजाको सक्रिय शासन , प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र सम्मका  अहंकारपूर्ण कालखण्ड भोग्यौँ कारण र परीणाम बुझ्यौं र भोग्यौं पनि तर सोचे जस्तो परिवर्तन हुन् सकेन।

राणा शासन
वि.सं. १९०३ देखि पारिवारिक दम्भ र जनतालाई अधिकार बाट वञ्चित राख्ने नीति थियो र  २००७ सालको क्रान्तिले समाप्त पारिदियो त्यो पनि सोचे जस्तो चल्न सके।

पञ्चायत र शाही शासन: 'राजा र रानीको राष्ट्रियता' भन्दा बाहिर कोही छैन भन्ने दम्भ थियोे ।२०४६ सालको जनआन्दोलनले समाप्त पारिदियो तर त्यो पनि  आन्दोलनको मर्म अनुसार अगाडि बढ्न सकेन ।
३.गणतन्त्रपछिको कालखण्ड: २०६२/६३ को आन्दोलनले लोकतन्त्र ल्यायो, तर पुरानै राजनीतिक अनुहार र तिनका अहंकारले गर्दा जनतामा व्यापक निराशा छायो। धेरै बलिदानीपछि पनि प्रणाली बदलियो तर अवस्था नबदलिएको महसुस नेपाली जनताले गरेका छन्।

जेन्जी आन्दोलन
२०८२ भाद्र २३/२४ गतेको आन्दोलनले वर्तमानको राजनीतिमा 'जेन्-जी' (Digital Natives) को उदय एउटा महत्त्वपूर्ण मोड हो। उनीहरू परम्परागत पार्टीका दम्भपूर्ण राजनीतिभन्दा कार्यक्षमता र सुशासन चाहन्छन्। नेपालको पछिल्लो चुनावी परिणाममा देखिएको  नयाँ दल' को लहर त्यसैको प्रतिफल हो भन्न सकिन्छ ।भ्रष्टाचार,राजनीतिक प्रतिशोध ,नीतिगत दम्भ, र पारिवारिक राजनीतिक विरासतप्रतिको वितृष्णाले सुरु भएकाे र परम्परागत शक्तिहरूको वर्चस्वमा धक्का र नयाँ राजनीतिक बहसको सिर्जनाभएको छ । पुराना पार्टी सुध्रिने मौका मिलेको छ भने नयाँ पार्टीले केही नयाँ परिबर्तन गर्ने मौका पाएका छन्।

निष्कर्ष:राजनीति भनेको पश्चाताप गर्ने ठाउँ होइन, यो त निरन्तर सुधार गर्दै अगाडि बढ्ने प्रक्रिया हो। हिटलर वा मुसोलिनीको,जर्मनीका कैजर द्वितीय, फ्रान्सका राजा लुई चौधौँ (Louis XIV) को शासनकाल वैभवको शिखरमा पुगेको थियो,।आईएम अ स्टेट भन्ने  अहंकारले नै पछि गएर राजतन्त्रको पतनको बीउ रोप्यो।यिनीहरूको पतन पछि इतिहासले जे सिकायो, त्यो आजको नेपालको सन्दर्भमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ जस्तो छ । यदि हामीले विगतका गल्तीहरूबाट सिक्न सकेनौँ र 'अहंकारको राजनीति' लाई नै निरन्तरता दियौँ भने, समाज फेरि एकपटक विद्रोहको मोडमा पुग्नेछ।
अबको राजनीति भनेको विगतका घाउहरूलाई कोट्याएर बस्ने होइन, बरु ती घाउहरूबाट सिक्दै समृद्धिको यात्रा तय गर्ने हुनुपर्छ। जनताले दिएको म्यान्डेटलाई सम्मान गर्दै, अहंकारको खरानीमाथि सहअस्तित्व र सहकार्यको नयाँ युग निर्माण गर्नु नै आजका राजनीतिकर्मीहरूको पहिलो दायित्व हो। इतिहासले क्षमा दिँदैन ।
सन्दर्भ सूची (References)
Bista, D. B. (1991). Fatalism and Development: Nepal's Struggle for Modernization. (नेपालको शासन व्यवस्था र सामाजिक अहंकारको समाजशास्त्रीय विश्लेषण)।
Burckhardt, J. (1860). The Civilization of the Renaissance in Italy. (पुनर्जागरण र दार्शनिक जागरणको सन्दर्भ)।
Kershaw, I. (1998). Hitler: 1889-1936 Hubris. (अधिनायकवाद र शासकको अहंकारको अध्ययन)।
Tocqueville, A. de. (1856). The Old Regime and the Revolution. (निरंकुश शासनको पतन र जनविद्रोह)।
Twenge, J. M. (2017). iGen. (डिजिटल पुस्ताको राजनीतिक चेतनाको सन्दर्भ)।
Whelpton, J. (2005). A History of Nepal. (नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको ऐतिहासिक रेकर्ड)।

(जीवन कुमार जोशी  MA Economics मा स्नातकोत्तर, केन्द्रीय अर्थशास्त्र विभाग,त्रिभुवन विश्वविद्यालय, किर्तिपुर ।अहिले खोज तथा अनुसन्धान कार्यमा सक्रिय)