महाकवि देवकोटाको ६७औँ स्मृति दिवस मनाइँदै

काठमाडौँ: नेपाली साहित्यका विराट प्रतिभा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ६७औँ स्मृति दिवस आज विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरी मनाइँदैछ।

नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले पहिलोपटक महाकवि देवकोटाको स्मृति दिवस औपचारिक रूपमा मनाउन लागेको हो। प्रज्ञा परिषद् सदस्य नवीन अभिलाषीका अनुसार आज दिउँसो मैतीदेवीस्थित महाकवि देवकोटा सङ्ग्रहालयमा ‘महाकवि देवकोटा : मिथ र यथार्थ’ विषयमा गोष्ठी आयोजना गरिँदैछ। कार्यक्रममा देवकोटाका छोरा पद्म देवकोटाले स्मृतिपत्र तथा महादेव अवस्थीले समीक्षापत्र प्रस्तुत गर्ने कार्यक्रम रहेको छ।

महाकवि देवकोटाको जन्म विसं १९६६ कात्तिक २७ गते लक्ष्मीपूजाका दिन काठमाडौँको डिल्लीबजारमा भएको थियो। उनको निधन विसं २०१६ भदौ २९ गते भएको हो।

दश वर्षको उमेरदेखि कविता लेख्न थालेका देवकोटाले नेपाली साहित्यका कविता, महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, कथा, नाटक, उपन्यास, गीत तथा समालोचनालगायत विधामा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। उनले नेपाली साहित्यलाई सयभन्दा बढी कृति दिएकाे मानिन्छ।

नेपाली साहित्यमा आधुनिक महाकाव्य लेखनको थालनी गर्ने प्रमुख स्रष्टाका रूपमा देवकोटालाई चिनिन्छ। उहाँको चर्चित खण्डकाव्य ‘मुनामदन’ नेपाली भाषामा प्रकाशित सर्वाधिक लोकप्रिय कृतिमध्ये एक हो। उनका रचनामा मानवतावाद, प्रकृतिप्रेम, विद्रोही चेतना र क्रान्तिकारिता अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। पूर्वीय तथा पाश्चात्य दर्शनको प्रभावसमेत उनका सिर्जनामा देखिन्छ।

देवकोटा नेपाली साहित्यमा स्वच्छन्दतावादी तथा प्रगतिवादी धाराका महत्वपूर्ण प्रवर्तक मानिनुहुन्छ। उहाँको साहित्यिक प्रतिभा र सिर्जनात्मक क्षमतालाई लिएर विभिन्न साहित्यकार तथा विद्वान्हरूले उच्च प्रशंसा गरेका छन्। नाट्यसम्राट बालकृष्ण समले देवकोटाको प्रतिभालाई ‘मुनामदन’, ‘शाकुन्तल’ र ‘पागल’सँग जोडेर व्याख्या गरेका थिए।

देवकोटाले नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा पुर्‍याउनसमेत महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। विदेशी भाषाका साहित्यिक कृतिसँग नेपाली साहित्यको सम्बन्ध विस्तार गर्नुका साथै विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै नेपाली साहित्यको प्रचारप्रसारमा योगदान दिएका थिए।

उनले अङ्ग्रेजी साहित्यका प्रसिद्ध लेखकका निबन्ध चयन गरी विसं १९९७ मा ‘प्रसिद्ध प्रबन्ध सङ्ग्रह’ प्रकाशित गर्नुभएको थियो। त्यस्तै, पाश्चात्य ग्रीसेली स्रोतका विभिन्न गाथालाई नेपाली भाषामा रूपान्तरण गर्दै ‘मायावीनी’, ‘सुन्दरी प्रोजर्पिना’ र ‘प्रमिथस’जस्ता कृति सिर्जना गरेका छन्।

देवकोटाको सिर्जनात्मक क्षमता पनि असाधारण मानिन्छ। उनले तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य, १० दिनमा ‘सुलोचना’ महाकाव्य र एकै दिनमा ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य लेख्नुभएको साहित्यिक इतिहासमा उल्लेख छ। उहाँले आफ्नो चर्चित ‘पागल’ कविताको अङ्ग्रेजी अनुवादसमेत आफैँ गरेका थिए।

साहित्य सिर्जनासँगै देवकोटाले नेपालको शैक्षिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिनुभयो। विसं २०१६ मा शिक्षा तथा स्वायत्त शासनमन्त्री हुँदा उनले नेपालभर नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषयका रूपमा लागू गराउन भूमिका खेलेका थिए। वर्तमान नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको स्थापनामा समेत उनको योगदानलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ।

चरम आर्थिक अभाव, पारिवारिक वियोग र राजनीतिक सक्रियताबीच पनि उच्चस्तरका साहित्यिक कृति सिर्जना गरेका देवकोटाको योगदान नेपाली साहित्यमा आजसम्म अद्वितीय मानिन्छ। उनका सिर्जना र साहित्यिक योगदानको स्मरण गर्दै हरेक वर्ष स्मृति दिवस मनाउने गरिन्छ।