एकद्वार सङ्कट व्यवस्थापन केन्द्र (OCMC): अवधारणा, सेवा, चुनौती र मेरो अनुभव

धनगढी: नेपालमा महिला, बालबालिका तथा लैङ्गिक हिंसाबाट प्रभावित व्यक्तिहरूलाई आवश्यक सेवा सहज रूपमा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले सरकारले एकद्वार सङ्कट व्यवस्थापन केन्द्र (One Stop Crisis Management Center–OCMC)सञ्चालनमा ल्याएको छ। स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयको नेतृत्वमा सरकारी अस्पतालहरूबाट सञ्चालित यो सेवा हिंसा प्रभावित व्यक्तिका लागि महत्वपूर्ण सामाजिक सुरक्षा संयन्त्रका रूपमा स्थापित गरिएको हो।

OCMC को मूल अवधारणा सरल छ—हिंसाबाट प्रभावित व्यक्तिले उपचार, मनोसामाजिक परामर्श, कानुनी सहायता, सुरक्षा, आश्रय तथा पुनःस्थापना जस्ता सेवाका लागि विभिन्न कार्यालय धाउन नपरोस्। उनीहरूले एकै स्थानबाट आवश्यक सबै सेवा प्राप्त गर्न सकून् भन्ने उद्देश्यले यो व्यवस्था गरिएको हो।

निर्देशिकाअनुसार OCMC ले तत्काल स्वास्थ्य उपचार, मनोसामाजिक परामर्श, कानुनी सहजीकरण, प्रहरीसँग समन्वय, सुरक्षित आश्रय, उद्धार तथा पुनःस्थापनासम्मका सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ। साथै सेवाग्राहीको गोपनीयता, सम्मान र अधिकारको पूर्ण संरक्षण गर्नुपर्ने व्यवस्था छ।

कागजमा हेर्दा यो प्रणाली निकै प्रभावकारी देखिन्छ। तर व्यवहारमा अवस्था कत्तिको छ?

नीति र व्यवहारबीचको अन्तर

म विगत पाँच वर्षदेखि OCMC मा कार्यरत छु। यस अवधिमा विभिन्न अस्पतालमा काम गर्ने अवसर पाएँ। मेरो अनुभवले OCMC सम्बन्धी नीति र व्यवहारबीच उल्लेखनीय अन्तर रहेको देखाएको छ।

मैले पहिले काम गरेको अस्पतालमा UNFPA को सहयोगमा CMC Nepal मार्फत सञ्चालित लैङ्गिक हिंसा रोकथाम तथा प्रतिकार्य कार्यक्रम अन्तर्गत OCMC सञ्चालन भइरहेको थियो। त्यहाँ आवश्यक जनशक्ति, स्रोतसाधन, समन्वय र सेवा व्यवस्थापन तुलनात्मक रूपमा प्रभावकारी थियो। सेवाग्राहीले आवश्यक सेवा सहज रूपमा प्राप्त गर्न सक्थे।

तर हाल कार्यरत अस्पतालमा कुनै परियोजनाको प्रत्यक्ष सहयोग छैन। परिणामस्वरूप OCMC को अवस्था फरक छ। निर्देशिकाले सुनिश्चित गरेका धेरै सेवा व्यवहारमा उपलब्ध छैनन्। कतिपय सेवा नाम मात्रका छन् भने कतिपय सेवा प्राप्त गर्ने व्यवस्था नै कमजोर छ।

यसले हिंसाबाट प्रभावित व्यक्तिलाई अपेक्षित सहयोग दिन नसक्ने मात्र होइन, उनीहरूलाई थप निराशा र पीडातर्फ धकेल्ने जोखिम पनि बढाएको छ।

बजेट छुट्याइन्छ, तर प्रभाव कहाँ?

OCMC सञ्चालनका लागि प्रत्येक वर्ष बजेट विनियोजन हुने गरेको छ। तर त्यो बजेट सेवाग्राहीको हितमा कति प्रभावकारी रूपमा खर्च भइरहेको छ भन्ने प्रश्न उठ्ने अवस्था देखिन्छ।

यदि बजेट छुट्याइएको छ भने त्यसको प्रत्यक्ष लाभ सेवाग्राहीले अनुभूति गर्नुपर्छ। तर धेरै स्थानमा सेवाग्राहीले आधारभूत अधिकारसमेत पूर्ण रूपमा प्राप्त गर्न सकेका छैनन्। यसले बजेटको प्रभावकारिता, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

जनशक्ति अभाव : सेवाको मुख्य चुनौती

OCMC प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन आवश्यक जनशक्ति अपरिहार्य हुन्छ। तर अधिकांश स्थानमा यही पक्ष सबैभन्दा कमजोर देखिन्छ।

धेरै अस्पतालमा पूर्णकालीन केस म्यानेजर छैनन्। प्रशिक्षित मनोसामाजिक परामर्शदाता, समर्पित स्टाफ नर्स तथा चिकित्सकको अभाव छ। बहुक्षेत्रीय समन्वय टोली पनि प्रभावकारी रूपमा परिचालन भएको देखिँदैन।

धेरैजसो अवस्थामा केवल एक जना फोकल पर्सन तोकिएको हुन्छ, जसले बैठक व्यवस्थापन, प्रतिवेदन तयारी र प्रशासनिक समन्वयको जिम्मेवारी सम्हाल्नुपर्छ। यति मात्रबाट OCMC को उद्देश्य हासिल गर्न सम्भव देखिँदैन।

‘एकद्वार सेवा’ व्यवहारमा किन हराइरहेको छ?

OCMC को सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता भनेको ‘एकद्वार सेवा’ हो। तर व्यवहारमा धेरै सेवाग्राहीले उपचारका लागि एक ठाउँ, कानुनी प्रक्रियाका लागि अर्को ठाउँ, मनोसामाजिक सहयोगका लागि अर्को निकाय र अन्य सेवाका लागि फेरि फरक कार्यालय धाउनुपर्ने अवस्था भोगिरहेका छन्।

यसले सेवाग्राहीको पीडा झन् बढाउँछ। साथै OCMC स्थापना गर्नुको मूल उद्देश्य नै कमजोर बनाउँछ।

अब के गर्नुपर्छ?

OCMC लाई प्रभावकारी र परिणाममुखी बनाउन केही आधारभूत सुधार आवश्यक देखिन्छ।

१. सञ्चालन निर्देशिकाको पूर्ण कार्यान्वयन सुनिश्चित गरिनुपर्छ।
२. आवश्यक जनशक्तिको स्थायी व्यवस्था गर्नुपर्छ।
३. विनियोजित बजेटको पारदर्शी र सेवाग्राहीमुखी उपयोग हुनुपर्छ।
४. नियमित अनुगमन तथा सामाजिक उत्तरदायित्व प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ।
५. स्वास्थ्य, सुरक्षा, कानुनी तथा मनोसामाजिक क्षेत्रबीच प्रभावकारी समन्वय कायम गर्नुपर्छ।
६. विकास साझेदारमा निर्भर नभई सरकारले नै दिगो रूपमा सेवा सञ्चालन गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।

निष्कर्ष

OCMC नेपाल सरकारको अत्यन्त महत्वपूर्ण र मानवीय कार्यक्रम हो। यसको उद्देश्य प्रशंसनीय छ, तर उद्देश्य मात्र पर्याप्त हुँदैन; प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

मेरो अनुभवले देखाएको छ—जहाँ आवश्यक स्रोत, जनशक्ति र व्यवस्थापन उपलब्ध छ, त्यहाँ सेवाग्राहीले गुणस्तरीय सेवा प्राप्त गर्छन्। तर जहाँ यी आधारभूत पक्षको अभाव छ, त्यहाँ OCMC केवल नाममा सीमित हुने जोखिम बढ्छ।

हिंसाबाट प्रभावित व्यक्तिलाई सम्मानजनक, सुरक्षित र गुणस्तरीय सेवा उपलब्ध गराउन नसकिए OCMC को मूल उद्देश्य अधुरो रहन्छ। त्यसैले यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन, पर्याप्त स्रोत व्यवस्थापन र उत्तरदायी सेवा प्रणाली निर्माणमा सरकारले गम्भीर ध्यान दिनुपर्ने समय आएको छ।
 

तारा भट्ट
मनोपरामर्श कर्ता