राजनीतिक संस्कार सुधारतर्फ रास्वपाको उम्मेदवार छनोट रूपरेखा
नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई नजिकबाट नियाल्दा संविधान, निर्वाचन र संस्थागत संरचना जति नै विकसित भए पनि राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक संस्कार कमजोर हुँदा समग्र शासन प्रणाली अपेक्षाकृत प्रभावकारी हुन सक्दैन भन्ने यथार्थ स्पष्ट देखिन्छ। यही सन्दर्भमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले स्थानीय निर्वाचन २०८३ का लागि अघि सारेको उम्मेदवार छनोट रूपरेखा केवल एउटा प्रशासनिक दस्तावेज नभई राजनीतिक संस्कार रूपान्तरणको दिशामा एउटा गम्भीर, सोच-विचार गरिएको हस्तक्षेपका रूपमा उभिएको छ। यसले नेपाली राजनीतिमा दीर्घकालदेखि जरा गाडेर बसेका विकृतिहरूलाई चुनौती दिँदै नयाँ अभ्यासको संकेत दिएको छ।
नेपालमा उम्मेदवार छनोट प्रक्रिया परम्परागत रूपमा लोकतान्त्रिक मूल्यभन्दा बढी शक्तिको समीकरण, नातावाद, आर्थिक प्रभाव र गुटगत स्वार्थले निर्देशित हुँदै आएको छ। अन्तिम समयमा बन्द कोठामा गरिने निर्णयहरू, जनताभन्दा नेताको निकटता महत्वपूर्ण ठहरिने अभ्यास, र “मनी र मसल” को प्रभावले योग्य व्यक्तिहरूलाई पछाडि पार्दै आएको यथार्थ लुकेको छैन। प्रस्तुत रूपरेखाले यस अवस्थालाई स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्दै उम्मेदवार छनोट प्रक्रियालाई वैज्ञानिक, पारदर्शी र प्रमाणमा आधारित बनाउने लक्ष्य राखेको छ । यसरी समस्यालाई पहिचान गरेर त्यसको संरचनात्मक समाधान प्रस्तुत गर्नु आफैंमा सकारात्मक राजनीतिक परिपक्वताको संकेत हो।
यस रूपरेखाको केन्द्रमा रहेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको दार्शनिक आधार हो। यसले राजनीति व्यक्ति-केन्द्रित नभई विधि-केन्द्रित हुनुपर्छ भन्ने मान्यतालाई दृढ रूपमा स्थापित गर्न खोजेको छ। उम्मेदवार चयन कुनै नेताको इच्छा वा कृपाबाट होइन, जनताको भरोसा, पार्टीको मूल्य र संस्थागत मूल्याङ्कनबाट तय हुनुपर्छ भन्ने धारणा यस दस्तावेजको मूल आत्मा हो । यस्तो दृष्टिकोणले नेपाली राजनीतिमा गहिरो जरा गाडेको व्यक्तिवादलाई चुनौती दिन्छ र संस्थागत लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउने दिशामा अगाडि बढाउँछ।
रूपरेखाले उम्मेदवार छनोट प्रक्रियालाई वैज्ञानिक र वस्तुपरक बनाउने स्पष्ट खाका प्रस्तुत गरेको छ। निर्णय प्रक्रिया भावना, पहुँच वा प्रभावमा आधारित नभई तथ्य, प्रमाण र मापनयोग्य सूचकहरूमा आधारित हुने व्यवस्था गरिएको छ । यसले राजनीतिक निर्णय प्रक्रियामा उत्तरदायित्व र पारदर्शिता मात्र होइन, विश्वासको आधार पनि निर्माण गर्छ। कुनै उम्मेदवार किन छनोट भयो भन्ने प्रश्नको जवाफ स्पष्ट रूपमा दस्तावेजीकृत हुने व्यवस्था यसमा गरिएको छ, जसले भविष्यमा पनि प्रक्रिया परीक्षणयोग्य बनाउँछ।
पारदर्शिता यस रूपरेखाको अर्को महत्वपूर्ण स्तम्भ हो। नेपाली राजनीतिमा प्रायः निर्णयहरू अपारदर्शी हुने र त्यसप्रति सार्वजनिक उत्तरदायित्वको अभाव रहने गरेको छ। तर यस दस्तावेजले प्रत्येक चरणको पूर्ण दस्तावेजीकरण अनिवार्य बनाउँदै कसरी, किन र कुन आधारमा उम्मेदवार छनोट गरियो भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा देखिने व्यवस्था गरेको छ । यसले राजनीतिक दलप्रति जनविश्वास बढाउने र आन्तरिक विवाद कम गर्ने सम्भावना बढाउँछ।
यस रूपरेखाको सबैभन्दा नवीन र प्रभावकारी पक्ष भनेको “लिडरशिप एकेडेमी” को अवधारणा हो। नेपाली राजनीतिमा नेतृत्व विकासलाई औपचारिक रूपमा संस्थागत गर्ने प्रयास निकै दुर्लभ रहेको सन्दर्भमा यो एक महत्वपूर्ण कदम हो। उम्मेदवार बन्न चाहने व्यक्तिहरूले अनिवार्य रूपमा प्रशिक्षण लिनुपर्ने, परीक्षण उत्तीर्ण गर्नुपर्ने र प्राप्त अंक अन्तिम मूल्याङ्कनमा समावेश हुने व्यवस्था गरिएको छ । यसले राजनीतिलाई ‘तयारी बिना प्रवेश गर्न सकिने क्षेत्र’ बाट ‘योग्यता र तयारी आवश्यक पर्ने क्षेत्र’ मा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गर्छ।
लिडरशिप एकेडेमीअन्तर्गत प्रदान गरिने प्रशिक्षणहरू अत्यन्त व्यावहारिक र समसामयिक छन्। संविधान, स्थानीय शासन, सार्वजनिक वित्त, डिजिटल प्रशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण, विपद् व्यवस्थापन जस्ता विषयहरूमा प्रशिक्षण दिइने व्यवस्था गरिएको छ । यसले निर्वाचित प्रतिनिधिहरूलाई केवल लोकप्रिय मात्र होइन, सक्षम र दक्ष बनाउने आधार तयार गर्छ। विशेष गरी स्थानीय तहमा सेवा प्रवाह सुधार गर्न यस्तो प्रशिक्षण अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ।
रूपरेखाले मेरिटोक्रेसी अर्थात् योग्यतामा आधारित प्रणालीलाई व्यवहारिक रूपमा लागू गर्ने स्पष्ट संरचना प्रस्तुत गरेको छ। उम्मेदवार छनोटमा लिडरशिप एकेडेमी, राजनीतिक सम्बन्ध, समावेशिता र प्रारम्भिक निर्वाचन जस्ता आधारहरूलाई निश्चित भाराङ्क दिइएको छ । यसले अवसरको समानता सुनिश्चित गर्दै योग्य व्यक्तिहरूलाई नेतृत्वमा ल्याउने सम्भावना बढाउँछ। “सही व्यक्ति, सही स्थानमा” भन्ने सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास यसमा स्पष्ट देखिन्छ।
समावेशिता पनि यस रूपरेखाको महत्वपूर्ण पक्ष हो। नेपाली राजनीतिमा समावेशिता प्रायः संख्यात्मक प्रतिनिधित्वमा सीमित रहने गरेको छ, तर यस दस्तावेजले समावेशितालाई नेतृत्वदायी भूमिकामा स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। महिला, दलित, जनजाति, मधेसी, अल्पसंख्यक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, युवा लगायत सबै समूहलाई वास्तविक सहभागितासहित नेतृत्वमा ल्याउने प्रयास गरिएको छ । यसले सामाजिक न्यायलाई व्यवहारिक रूप दिने सम्भावना राख्छ।
नैतिकता र सार्वजनिक आचरणलाई पनि उम्मेदवार छनोटको प्रमुख आधार बनाइएको छ। इमानदारी, वित्तीय पारदर्शिता, सामाजिक विश्वसनीयता, कानुनी स्वच्छता जस्ता पक्षहरूलाई अनिवार्य मापदण्डका रूपमा समावेश गरिएको छ । यसले राजनीतिमा नैतिक मूल्यहरूको पुनर्स्थापना गर्ने प्रयास गर्दछ, जुन वर्तमान सन्दर्भमा अत्यन्त आवश्यक छ।
“मनी र मसल” को प्रभावलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास पनि यस रूपरेखामा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। आर्थिक शक्ति र बाहुबलको प्रभावलाई न्यून गर्न स्वघोषणा, मूल्याङ्कन प्रणाली र पारदर्शी प्रक्रिया अपनाइएको छ। यसले राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई निष्पक्ष बनाउने र जनआधारित नेतृत्वलाई प्रोत्साहन गर्ने सम्भावना बढाउँछ।
स्थानीय आवश्यकतामा आधारित नेतृत्व विकास पनि यस रूपरेखाको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता हो। स्थानीय तहका उम्मेदवारहरूलाई केवल चुनाव जित्ने व्यक्तिका रूपमा होइन, सेवा प्रवाह सुधार गर्ने जिम्मेवार नेतृत्वका रूपमा परिभाषित गरिएको छ । यसले स्थानीय सरकारलाई जनताको नजिकको र प्रभावकारी संस्थाका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
रूपरेखाले आन्तरिक लोकतन्त्रलाई सुदृढ गर्ने स्पष्ट प्रयास गरेको छ। तल्लो तहबाट सहभागिता सुनिश्चित गर्ने, प्रतिस्पर्धात्मक प्रक्रिया अपनाउने र निर्णय प्रक्रियालाई विकेन्द्रीकृत गर्ने व्यवस्था गरिएको छ । यसले दलभित्रको लोकतन्त्र बलियो बनाउँदै बाह्य लोकतन्त्रलाई पनि मजबुत बनाउने आधार तयार गर्छ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको निरन्तर सुधारको प्रतिबद्धता हो। यस प्रणालीलाई अन्तिम सत्यका रूपमा नभई सिकाइ र सुधारको निरन्तर प्रक्रियाका रूपमा लिइएको छ। कमजोरीहरू स्वीकार गर्ने, सुझावहरू ग्रहण गर्ने र प्रत्येक निर्वाचनपछि प्रक्रिया सुधार गर्ने दृष्टिकोण यसमा स्पष्ट देखिन्छ । यस्तो संस्थागत सिकाइको संस्कारले दीर्घकालीन सुधार सुनिश्चित गर्न सक्छ।
यद्यपि, यस्तो प्रगतिशील रूपरेखा कार्यान्वयनको चरणमा विभिन्न चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्छ। आन्तरिक दबाब, स्थानीय स्तरमा क्षमताको अभाव, राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको वास्तविकता, तथा निरन्तरता कायम राख्ने चुनौतीहरू रहन सक्छन्। तर यस्ता चुनौतीहरू सुधार प्रक्रियाको स्वाभाविक हिस्सा हुन् र दृढ प्रतिबद्धताका साथ समाधान गर्न सकिन्छ।
समग्र रूपमा हेर्दा, रास्वपाको उम्मेदवार छनोट रूपरेखा नेपाली राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण प्रयोग हो। यसले पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, मेरिटोक्रेसी र समावेशितालाई व्यवहारिक रूपमा लागू गर्ने प्रयास गरेको छ। नेतृत्व विकासलाई संस्थागत बनाउने यसको दृष्टिकोण दीर्घकालीन रूपमा अत्यन्त प्रभावकारी हुन सक्छ।
त्यसैले, नेपालको लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक संस्कार सुधार अपरिहार्य छ। रास्वपाले अघि सारेको यो रूपरेखा त्यस दिशामा एक ठोस र आशाजनक कदम हो। यदि यस्तो अभ्यासले निरन्तरता पाउँछ र अन्य दलहरूले पनि यसबाट सिक्न सक्ने वातावरण तयार हुन्छ भने नेपाली राजनीतिमा गुणात्मक परिवर्तन सम्भव छ। स्थानीय तहबाट सुरु भएको यस्तो सुधारले संघीय संरचनासम्म सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ र सुशासनको बलियो आधार निर्माण गर्न सक्छ।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।